Wat is capoeira?
- Het capoeira spel; de roda
- Capoeira muziek
- Batizado - jaarlijks graduatie evenement
- Achtergrond Capoeira
- De Slavernijperiode
- Strategie van scheiding om te domineren
Een zo kort mogelijke omschrijving is 'Braziliaanse dans-vecht-kunst'. Het is een spel, een gevecht, een dans, een theater, een fysieke en mentale training, een muziekschool, een leerschool, Braziliaanse cultuur en nog veel meer. Of capoeira dat allemaal voor jou is hangt van jezelf af. Ik geloof dat iedereen wel iets persoonlijks kan vinden in capoeira. De één vind muziek fantastisch, de ander doet graag een bananeira (handstand), of zingt en trapt heel graag. Uiteraard zijn er genoeg standaard aspecten aan capoeira, bewegingen, liedjes, combinaties, maar iedereen binnen capoeira ontwikkelt zich op zijn/haar eigen manier.
Het capoeira spel; de roda
Het spel capoeira wordt gespeeld in de roda. Roda betekent in het Portugees wiel. In Brazilië (waar men Portugees spreekt) wordt veel gebruik gemaakt van symbolisch taalgebruik. Zo ook hier. Als je denkt aan een wiel zie je waarschijnlijk een as, spaken en een band. Zo is het ook bij capoeira; twee in het midden vormen de as, de mensen aan de buitenkant vormen zijn de band. De interactie tussen hen en de muzikale energie vormen de spaken. Elk onderdeel is essentieel. Samen deel je dezelfde energie. Alleen met alle onderdelen kan het wiel rollen. Rollen richting het doel.
Het doel van de roda: Creatief en plezierig samenspel creëeren waarin alle spelers hun lichaam en geest sterker en weerbaarder maken.
Dit gebeurd door muzikale, fysieke en non-verbale interactie van de mensen in de roda.
Het samen in een kring staan, muziek spelen, zingen, bewegen, grappen maken, moe worden, elkaar helpen en uitdagen is elke keer weer een genot. Steeds weer een unieke ervaring. Iets wat moeilijk met woorden te omschrijven is. Hoewel ik nog wel een 100-tal pagina's vol zou kunnen schrijven over de roda en spel is het waarschijnlijk beter om dit deel af te sluiten met: ervaar het een keer zelf en je zult me begrijpen. ;-)
Capoeira muziek
Het leidende muziekinstrument is de berimbau (gemaakt van biriba-hout). Het is een éénsnarig instrument met een calabas als klankkast. De berimbau leidt de roda en dus het capoeiraspel zelf.
Er zijn verschillende toques (ritmes) in capoeira en elke toque heeft een andere naam (são bento grande de angola, angola, iúna enz.). Het ritme geeft aan welk soort spel gespeeld moet worden. Zo leert men zich aan te passen aan de situatie. Een praktisch voorbeeld kan dit verduidelijken. Als twee vrienden met elkaar praten doen ze dit op een bepaalde manier. Als er twee hoogleraren of twee zakenvrouwen met elkaar praten gebeurt dit in weer een andere context. Zo is het ook in capoeira. Voor elke toque is er een spel met specifieke karakteristieken. Ze vragen om een eigen 'persoonlijkheid' welke gedemonstreerd wordt door de spelers.
Er zijn drie verschillende soorten berimbaus: de gunga of berra-boi, met een diep lage klank; de médio; en de hoge toon viola (violinha). Elke berimbau heeft een specifieke rol. Net zo als er drie verschillende rollen zijn voor de drie gitaren in een rock 'n roll band (rock 'n roll heeft een Afro-Amerikaanse oorsprong).
| Viola, medio, gunga | Caxíxí, vintém, baqueta |
 |
 |
Naast de berimbaus hebben we nog de pandeiro (soort tamboerijn), de atabaque (gelijk aan de conga alleen primitiever), de agôgô (Afro-Braziliaanse bel) en de rêco-rêco (rasp). Alleen ondersteunen deze instrumenten de berimbaus en zorgen voor een constant geluid met enkele variaties.
| Pandeiro | Atabaque |
 |
 |
| Agôgô | Rêco-rêco |
 |
 |
De muziek wordt geleid door de mestre, mestra of andere leraar of ervaren speler van de groep. Deze persoon speelt de gunga. Twee andere ervaren spelers spelen de medio en de viola. Overige mensen in de roda spelen de andere instrumenten, of, als het ritme het toelaat, klappen in de handen.
Een ander belangrijk deel van de muziek van capoeira zijn de liedjes die gezongen worden in de roda. Musicas de capoeira kunnen gaan over verschillende onderwerpen; slavernij in Brazilië, een schoen die door de lucht vliegt, levenservaringen, het spel, en legendes in capoeira (Rei Zumbi dos Palmares, Besouro Mangangá, Nascimento Grande, Manduca da Praia, Mestre Pastinha, Mestre Bimba en vele, vele anderen...). Ook over de muziek in capoeira zou ik nog een tijdje door kunnen gaan. Ook hier geldt; kom het een keer ervaren!
Batizado - jaarlijks graduatie evenement
De batizado is een jaarlijks capoeira evenement waarin leerlingen een volgende koord (graduatie) kunnen krijgen. Een batizado is ook vooral een samenkomst voor capoeirarista's, het delen van ervaringen, verhalen en veel capoeira! Het is een viering van Braziliaanse cultuur met veel Braziliaanse Swing!!! Hier zullen aankondigen komen te staan van Batizado's van Grupo Engenho.
Batizado Villa de Abrantes en Salvador - 14 November 2008
Op 14 November vind in Salvador de batizado plaats van Grupo Engenho van Mestre Grandão. Voor meer informatie e-mail Mestre Grandão: grandaoengenho@hotmail.com
Achtergrond Capoeira
Capoeira heeft een rijke, dynamische achtergrond. Die kun je lezen in het werk van Nestor Capoeira, bekend onderzoeker enschrijver van onder andere 'The Little Capoeira Book' (Nestor Capoeira 1995) en 'Roots of the Dance-Fight-Game' (Nestor Capoeira, 2001). Hoewel er meerdere wegen naar Rome leiden heb ik dit laatste boek gebruikt als belangrijkste bron van informatie. Toch raad ik je aan om zelf op zoek te gaan naar andere bronnen; capoeira mestres en leraren, andere capoeiraboeken en artikelen op internet en uiteraard capoeira roda's en batizado's (graduatie-evenment/viering en samenkomst van capoeira's).
Oorsprong van capoeira
Het is interessant om weten dat zelfs de twee meest prominente mestres, zoals Bimba (1900-1974) en Pastinha (1889-1981), verschillende ideeën hadden over de oorsprong van capoeira.
Mestre Bimba: "De negers waren Afrikaans maar capoeira komt uit Cachoeira, Santo Amaro, en Ilha da Maré (steden in Bahia, een provincie in Brazilië), camarado (capoeira vriend)!"
Mestre Pastinha: ".capoeira komt uit Afrika, de Afrikanen gebruikte het om te vechten."
Sommige slaven hadden de mogelijkheid om zich 'vrij te kopen' na tien jaar arbeid verricht te hebben. Vaak brachten zij gewoonten mee naar Brazilië die gecreëerd waren in Afrika. Muniz Sodré (Afro-Braziliaans expert) concludeert: "De oorsprong is Braziliaans, maar de principes zijn Afrikaans."
Als de oorsprong al twijfels oproept; er zijn nog meer twijfels rondom het woord 'capoeira'. Verschillende suggesties zijn gedaan:
- 'Caa-apuam-era' (Tupi, inheems Indiaanse taal) - een plaats waar de vegetatie is weggehaald.
- 'Co-puera' (Tupi) - oude plantage.
- 'Caá-puera' (Guarani, inheems Indiaanse taal) - nieuwe struiken op vrijgekapt land.
Reden dat deze suggesties gebaseerd werden op inheemse Indiaanse talen heeft te maken met het soort racisme dat heerst in Brazilië. Nadat Brazilië onafhankelijk werd van Portugal (1822) werd het gebruikelijk om iemands donkere huid toe te schrijven aan een Tupi of Guarini voorvader. Een groot deel van de bevolking werd niet in dit verhaal betrokken:
- de Afrikaanse afstammelingen, die het land opgebouwd hebben met hun werk in de plantages en mijnvelden
- de resterende negroïde bevolking en 'mulatto's' die onder andere muzikanten en beeldhouwers voortbrachten
- Andere bruine, donkere mensen die altijd al in de huizen van de machtige Brazilianen werkten als huishulp.
Zij allen pasten niet in het nieuwe imago van Brazilië. Het is waarschijnlijk dat elke familie dat in Brazilië woonde voor meer dan 200 jaar negroïde, Indiase en blanke voorouders heeft, ongeacht hun huidige huidskleur. Het is daarom ook waarschijnlijk dat de Braziliaans Indiase origine voor het woord 'capoeira' een gevolg was van dezelfde vermenging.
Definitieve conclusies over het woord 'capoeira' kunnen niet getrokken worden totdat er ontwikkelingsstudies gedaan zijn over de negro in Brazilie. Iets wat tot op heden niet is gedaan. In 1901, in Alfreda's Bessa's woordenboek 'A Giria Portuguesa' (Portugese slang), werd 'capoeira' als volgt gedefinieerd: "Een spel wat gebuikt maakt van handen, voeten en hoofd, wat beoefend wordt door straatschoffies en dieven."
De Slavernijperiode
Ons beginpunt is de periode 1810-1830 interessant vanwege de hoogtepunten in 1810-1830 voor Braziliaanse negroide bevolking. Hoewel de 300 jaar hiervoor ook belangrijk zijn voor een compleet historisch overzicht, geeft deze periode de interessantste veranderingen aan. Een verandering was de interactie van de negroide bevolking met de machtige mensen. Het jaar 1900 is tevens het beginpunt van de ontwikkeling van het soort capoeira dat nu wordt beoefend. In het volgende stuk zal antwoord gegeven worden op de vraag 'Hoe ontstond een mengeling van dans, muziek en gevecht?'. Het complete verhaal is te vinden in het boek van Nestor Capoeira (2001).
Hoe ontstond een mengeling van dans, muziek en gevecht?
Tot de periode 1810-1830 was de combinatie van dansen en vechten in capoeira nog niet bekend. Het was meer een uitdrukking in de vorm van vechten dan een dans. Dit is af te leiden van diverse tekeningen en omschrijvingen van twee kunstenaars. De Fransman Debret 1834 en de Duitser Rugendas 1824.
Rugendas: "De negro's hebben een geweldadige vechtvorm 'capuera'". Twee vechters gooien zichzelf tegen elkaar aan, om de borstkas van de ander te raken, terwijl ze de tegenstander KO willen stoten met hun hoofd. Ze probeerde de aanval te ontwijken met vaardige sprongen en plotselinge pauses."
Debret: Tekende een berimbau speler en voegde er aan toe: "..vaak laat de slaaf, hun thuisland missende, zijn stem gaan en zong op publieke pleinen en rond de fonteinen."
"Het spelen van capoeira or 'dance of war'" (Rugendas, 1824)
Acrobaten tijdens een Afro-Braziliaanse begravenis (Debret, 1834)
"Berimbau speler" (Debret, 1834)
Waar zijn de trappen? Waar zijn de rasteiras (beenvegen)? De rollende bewegingen op de grond? En de berimbau dat de roda leidt en de toon zet van de roda?
Het is duidelijk dat de berimbau bestond, alleen was het nog niet gelinkt met de vechtvorm die Rugendas omschrijft.
Strategie van scheiding om te domineren
Vanaf het begin van de kolonisatieperiode (1500) tot het begin van de 19e eeuw werden slaven van de zelfde etnische groep gescheiden gehouden zodat ze niet hun traditionele, culturele praktijken konden uitvoeren. Door deze etnische scheiding is het daarom bijna ondenkbaar dat capoeira zich kon ontwikkelen..
Vroeg in de 19e eeuw, begon de blanke gemeenschap de verschillen op te merken tussen de boçal (net aangekomen Afrikaan in Brazilië of personen die zich niet wilden aanpassen aan de Braziliaanse maatschappij), en de ladino (slaaf aangepast aan maatschappij) en de ceioulo (creolen, slaven geboren in Brazilië). De ladinos en creolen werden voorgetrokken en kregen lichtere taken en de kans om te stijgen op de sociale ladder. Interessant genoeg werd de boçal binnen de negroïde gemeenschap meer gewaardeerd dan de ladino, zelfs terwijl deze armer was. Dit laatste werd ook wel Afrikanisering of Boçalidade genoemd. Het was een erkenning van de Afrikaanse cultuur en was een soort garantie dat traditionele waarden behouden werden. Hierdoor werden de verschillende tussen de Afrikaanse stammen minder duidelijk en verloor de gecreëerde stammenscheiding betekenis. Dit gaf ook ruimte voor mixing van verschillende vechttechnieken en vormen van dans wat uiteindelijk zorgde voor het ontstaan van Capoeira.
Bron: Nestor Capoeira 2001, 'The Roots of the Dance-Fight-Game', North Atlantic Books, Berkeley, USA, p. 107-122.